Mən bir az fikirləşib dedim:
-Bir kitab var, “ Qabusnamə”. Bəlkə...
- Hə,hə...Onu istəyirəm. Haqqında eşitmişəm. İnanmazdım səndə olsun.
Mən kitabı ona verəndə gözləri yaşardı. Əllıri əsə-əsə səhifələdi, sonra qatlayıb öpdü, gözünün üstünə qoydu :
-Bilirsən, oğul, - dedi,- Qanan adamlar üçün bu kitabın əvəzi yoxdur. Həmişə belə kitabları qoru, qədrini bil. Vaxt gələr, mənə rəhmət oxuyarsan. Bu adi kitab deyil...Canli bir sirdaşdır.
O vaxtdan uzun illər keçib və mən hər dəfə “Hikmət xəzinəsi” ni əlimə alanda Bahar nənəni xatırlayır və eyni zamanda məni o ağri-acılı, şirinıi uşaqlıq illərinə qaytardığı və nostalji hisslər yaratdığı üçün Xalidə xanıma təçəkkür edir və sağlıqlı uzun ömur arzulayıram. Və həm də bu misalı çəkməklə bir daha onu vurğulamaq istəyirəm ki, “ Hikmət xəzinəsi” sözün əsil mənasında kimsəsiz, tənha və hətta deyərdim ki, yataq xəstəsi olan insanlar üçün Bahar nənənin dediyi kimi “canlı bir sirdaşdır”. Onu da qeyd edim ki, Bahar nənənin mənə verdiyi şəkli bir əmnət kimi indi də saxlayıram və o, evimizin divarından asılıdır.
Həyatı anlamaq, başa düşmək, dərk etmək və onunla yola getmək çox çətindir. Təbii ki, hər adam bunu bacarmır, yolunu bilmir. Hətta elə insanlar var ki, nə üçün yaşadıqlarının da mənasını bilmir, bioloji ömür sürür. Xalidə Hicran belə oxuculrını da heç vaxt unutmur. Bu zaman o, yalnız bir şair kimi deyil, eyni zamanda bir Xalidə Hicran borcu, bir Xalidə Hicran missiyası kimi böyük məsuliyyətlə yanaşır və bu cür oxucularına kömək etmək, yol göstərmək üçün müxtəlif bədii və poetik vasitələrdən ustalıqla istifadə edir.Çünki o, yaxşı bilir ki, bu həyat çox amansız və sərtdir. O, heç nəyi elə belə bağışlamır. Həyat fəlsəfəsini, həyatı dərk etmək, onun qanunlarını başa düşmək çox çətindir. Odur ki, Xalidə xanım belə mövzulara çox həssasliq, incəliklə yanaşır, elə şəkildə, elə formada deyir ki, oxucu dərhal anlayır, başa düşür, bunun üçün dərindən düşünmək, vaxt itirmək məcburiyyətində qalmır. Əlbəttə, oxuculara belə yanaşmaq, xoş münasibət göstərmək və yüksək hörmət bəsləmək Xalidə Hicranın oxucularına olan dərin sevginin əyani təzahürüdür.

Dalsan da fikrə hey dərindən də dərin,
Ah- ufla çəkilməz, dağılmaz qəmin.

***
Səma da Günəşlə aydinlaşmasa
Fayda yox, yüz ulduz alışıb yansa.

***
Həyat boyu olsa da əvəzsiz gözəl anlar,
Elə anlar da olur, qopur sellər,tufanlar.

***
Çox işində,ey insan,tək özünə gərəksən,
Amma özün istəsən, hər cürə görünərsən,

***
Olsan da ağəllı sən gördüyün hər birindən,
Öyrənərsən nələrsə ağılsız bildiyinən.

***
Həyatında olsa da çətinlik xirtdəyəcən,
Əməlin düz olarsa, hədər getməz,görərsən.

Xalidə Hicran bu beytlərində çox böyük ictimai- fəlsəfi və dərin psixooloji məsələlərə toxunmuş və onları elə şəkildə təqdim etmişdir ki, insan oxuyub mahiyyətinə vardıqca düşünməyə məcbur olur. İkinci beytdə “ səma günəşlə aydınlaşmasa, ulduzlar yüz il alışıb yansa da faydası yoxdur” deməklə, şair, böyük astronomik məsələlərə toxunur ki, bunu da şərh etmək çox böyük elmi izahat və zaman tələb edir.
Şair dördüncü beytində insan psixologiyasını elə ustalıqla, elə bacarıqla açıb göstərir ki, bunu müxtəlif səviyyəli insanlar asanlıqla dərk edir, müəllifin fikrini, məqsədini, eyhamını dərhal başa düşür. Şair vurğulayır ki, ey insan, sən hər şeyi yalnız özün üçün, öz marağın üçün edirsən, bu zaman xalqın, millətin, dövlətin maraqlarını arxa plana çəkirsən, amma istəsən, başqa cür edərsən.
Bu beytlərdə böyük və dərin ictimai- sosial köklü məsələlərə toxunulur ki, şair axırıncı beytində qismən də olsa onun qayəsinə və fəlsəfəsinə aydınlıq gətirir. Xalidə xanlm anlatmaq istəyr ki, bütün problemlərn həlli, qazanılacaq bütün uğurlar düzlükdən , halallıqdan keçir.Haqq, ədalət, doğruçuluq, düzgünlük və fədkarlıq bu uğurların açarldlr.
Biz yazımızın əvvəlində demişdik ki, Xalidə Hicranln poetik dünyasına nüfuz etdikcə şox aydın şəkildə hiss olunur ki, burada məni olan bir insan obrazı
yaradılır. Kamil insan obrazı. Bu Xalidə xanımın formalaşdırmaq istədiyi milli- mənəvi və bəşəri dəyərləri özündə təcəssüm etdirən, insanlığa şərəf gətirən, onu əlvan çalarlarla daha da mənalandıran bir insan obrazı. Amma səbrlə, təmkinlə oxuduqca, içərilərə, dərinliklərə daxil olduqca daha sehrli və ecazkar bir mənzərə ilə rastlaşırıq və heyrətlənirik. Bizi heyrətə gətirən və təəccüb doğuran bu ecazkar mənzərə öz nəsihətləri, hikmətli beytləri , mənzum hekayələri, qəzəlləri, məsnəviləri ilə kamil insan obrazı yaratmaq istəyən Xalidə xanımın öz monolit müəllif obrazıdır. Nizami dühasından, Füzuli eşqindən, Nəsimi ruhundan qidalanan və nurlanan bu müqəddəs obraza baxdıqca zəngin tarlxl keçmişimiz, klassik korifeylərimiz, ulu Tomrisin, Sara xatunun, Məhsəti Gəncəvinin, xan qızı Natəvanın, Heyran xanımın möhtəşəm obrazları xəyalımızda canlanır və biz bundan böyük fəxarət duyuruq.
Xalidə Hicranın bir şair kimi böyüklüyü yalnız onda deyildir ki, o, bütün ədəbi yaradıcılığını tamamilə insanlara həsr etmiş, onların yolunda bir mayaka çevrilmişdir, ən əsası, Xalidə xanım bütün fikrini, düşüncəsini, əqlini, zəkasını və ümumilikdə, bütün həytını bu şərəfli işə sərf etmişdir. Xalidə Hicran məhz o zaman ən yüksək bir ədəbi müəllif obrazəna çevrilir ki, o. yalnız düşünmür, fikirıəşmir, arzulamır, həm də bu fikir və arzularını həyata keçirmək yolunda böyük fədakarlıq göstərir, insanlığın ən yüksək pilləsinə ucalır.
Xalidə xanımın yaradıcılığına düzgün qiymət verməyi bacaran hər kəs bütün aydınlığı ilə hiss edəcək ki, mən Xalidə xanım haqqında nəinki artıq bir söz demir və tərifləmirəm, hətta onu olduğu kimi qiymətləndirməkdə acizlik çəkir və söz tapmıram. O, elə zəngin milli sərvətdir ki, uzun illər, qərinələr, əsrlər bundan sonra da öz dəyərini və qiymətini itirməz və insanların sevimlisinə, əzizinə çevrilər. Əlbəttə, əgər biz onun yaradıcılığını qərəzçilikdən, paxıllıqdan, xəbistlikdən, gözügöturməzlikdən və digər eybəcərlikdən qoruyub saxlaya bilsək. Mən bunu böyük ürık ağrısı ilə deyir və əlavə edirəm ki, nə qədər ağır da olsa bizdə hələ də bir çox mənfiliklər və çatışmazlıqlar var ki, biz hər zaman bunun ağrı- acılrını yaşayır və təəssüf ki, üz çevirə bilmirik. Bəlkə də yeri deyil, amma məni hər dəfə düşündürən, narahat edən, qəlbimi üzən bir məsələni burda deməyi özümdə böyük ehtiyac hiss edirəm.
Uzun illər apardığım müşahidələrdən belə nəticəyə gəlirəm ki, biz heç vaxt milli naraqları, dövlət maraqlarını öz iyrənc nəfs və maraqlarımızdan üstün tuta bilməmişik və son illər isə bu daha eybəcər halını almışdır. Əgər eyni zamanda yaxın və uzaq tariximizə diqqətlə nəzər salsaq , nə qədər təəssüflənsək də , nə qədər ürəyimiz ağrısa da bunu tam aydınlığı ilə görərik. Bu, o qədər çoxluq təşkil edir və həddini aşır ki, istər-istəməz heyrətlənməyə bilmirik. Bu bizim milli faciəmizdir. Buna görə də böyük Sabirin dedyi sözlər sanki dünən üçün yox, məhz bu gün üçün yazılmışdır. O uzun illərdən bəri nə dəyişib ? Heç nə. Kimsə nəyisə dəyişmək istəyib? Xeyir. Bunlar mübahisə mövzusu deyil. Tarixi həqiqətlər göz qabağındadır.Mübahisə etmək istəyinə düşüncə, bu torpağı , bu milləti bir az sevmək lazımdır. Məhz bizim bu cür milli faciamizin nəticəsidir ki, insanlarımız isə məhrumiyyətlərə, mənəvi aşınmalara məruz qalır.
Xalidə Hicran bu və ya digər məsələlərin həllini nəhz insan amilində görür. Milli- mənəvi dəyərləri özündə əks etdirən savadlı, bilikli, hər cür mənfiliklərdən uzaq, vətənini, xalqını, torpağını sevən, qeyrətli, namuslu insan.Dərin qatlara getdikcə biz bu istək və arzunu, yanğını daha aydın görür, müəllifin millətinə, xalqına, ümumiyyətlə, insanlara olan dərin sevgisini və məhəbbətini duyuruq. Bu dərin sevgi və məhəbbəti duyduqca Xalidə Hicranın ədəbi monolit obrzı insanların qəlbinə yol açır və onların sevimlisinə çevrilir. Şair yazır:

Allah eşqiylə yaşa əməllərin saf olsun,
Tanrının dərgahına ruhun şövqlə qoşulsun.

***
Ol insanın dürüstü, sözü demə yolüstü,
Yanan uzaq ocaqdan təkcə görünər tüstü.

***
İnsanın xislətidir, var olmsa ağlayar,
Olanda olmayanın gözlərindən dağlayr.

***
Əgər olsa qəlb evinin tək hökmdarı,
Onunla da ələmə xırmanda darı.

***
Görsən ki, üzülür bir məzlum kimsə,
Nə mərhəmət əsirgə, nə də bir tikə.

***
Çirkinlə gözəlin böyük olsa da fərqi,
Göstərər çirkini gözəl, olsa ədəbi.

***
Dahilər məğlub deyil, nə sultn, nə xana,
Onlar təkcə baş əyir göylərdəki sultana.

***
Söz, sənət dəyərini bilsə əgər hokmdar,
O ölkədə mütləqa , çoxalacaq sənətkar.

Yuxarıdakı beytlərin hər biri haqqında ətraflı danışmaq və yazmaq olar. Çünki bunlar çox dərin məna daşımaqla bərabər, böyük mətləblərdən xəbər verir. Sadəcə oxuyub üstündən keçmək yox, bir az düşünmək və fikirləşmək lazımdır. Məsələn, Tanrının dərgahına şövqlə qoşulmasını şərtləndirən əsas səbəb nədir? Uzaqda yanan ocağın niyə yalnız tüstüsü görünər? Sözü yolüstü deyənda nə oluur? Tabii ki, bunlar elə belə adi suallar deyil və bu sualların cavabları şairin oxucularına demək istədiyi fikirlərin içərisində , onun fəlsəfi mahiyyətində axtarmaq lazımdır.
Şair üçüncü və dördüncü beytlərdə insan xisləti hqqında elə ustalıqla danışır və ifadə edir ki, indiyə qədər diqqət yetirilməyən məqamlara yenidən baxmalı və düşünməli olursan.

Şair başqa bir beytində deyir:

Dünyda hər şeyin bir hüdudu var,
Nifrət, sevgi və nəfs sərhədsiz olar.

Bu həqiqətən də belədir. Ancaq bizim məqsədimiz burada beyti izah və şərh etmək deyil. Nəfsin də bir insan xisləti olduğu anlamına gəlmək və üçüncü, dördüncü beytıərlə müqayisə etməkdir. Əvvəlcə gəlin qarşıya çıxan suallara cavab verək, görək insan varlananda olmayanın , yəni kasıbın gözlərini niyə dağlayir ?Qəlb evinin tək hökmdarı ilə xırmanda darı niyə ələməsin ki ?... Bunlar olduqca düşündürücü suallardır və çox güman ki, indiki nəsl bəlkə də heç “xirman “ və “darı” sözlərinin mənsını bilmirlər. Tabii ki, üçüncü beytdəki “var olmasa ağlayar” və “gözlərindən dağlayar” sözləri məcazi mənada verilmişdir. İnsan nə qədər kasıbdır, Allaha yalvarır, sızıldayır, elə ki, varlandı, gözü ayağının altını görmür. İnsanlara üstdən aşağı baxır, onlarla müəyyən məsafə saxlayır. Hətta paxıllıq etməsin, göz dəyməsin, nəsə istəməsin və ummasın deyə, gözıərini də dağlamağa hazırdır. Bəli, şairin dediyi kimi bu insan xislətidir. Amma görəsən dünyadaki bütün insanlar da bu xislətdədirmi ? Yoxsa, bu, yalniz bizim özümüzə məxsus bir keyfiyyətdir ? Necə ki, boyük Sabir yana-yana , ağlaya-ağlaya yazırdı... Lakin Xalidə Hicran yuxarıda misal gətirdiyimiz beytinda belə suallara qismən də olsa cavab verir : dünyada üç şey – nifrət, sevgi və nəfs sərhədsiz olar.
Bəzi oxucularımıza aydınlıq gətirmək üçün deyim ki, keçmiş zamanlarda, indi də bəzi zəif ölkələrdə texnika olmadığından və ya çatışmadığından məhsulları, məsələn, buğdanı, arpanı, darını və.s.əllə biçər və Xalidə xanımın qeyd etdiyi kimi xırmanda döyər və ələyərdilər. Bu ayrıca bir proses olduğu üçün dərinə getmək istəmirəm. Bax, o ələmə zamanı nüəyyən səbəblər üzündən narazılıqlar yaranardı. Və o narazılıqların insan xarakterini, insan xislətini açıb göstərən çox dərin sosial- iqtisadi və psixoloji kökləri vardır ki, Xalidə Hicran burda onu çox böyük incəlik və həssasliqla vurğulayır ki,insan düşündükcə düşünür :

Əgər olsa qəlb evinin tək hökmdarı,
Onunla da ələmə xırmanda darı.

Nəhayət, dərindən diqqət yetirdikdə belə nəticəyə gəlinir ki, hətta qəlb evinin hökmdarı ilə də xırmanda darı ələnsə axırı fikir ayrılığı, narazılıqla nəticələnəcək. Xalidə xanım burda insan xislətinin, insan nəfsinin, tamahının, acgözlüyünün, xasiyyətinin çox aydın şəkildə nəyə qadir olduğunu oxucuların nəzərinə çatdırır.
Axırıncı beytdə deyilən faktlar çağdaş həyatımızın, bu günkü günümüzün reallıqlarını tamamilə əks etdirir. İndi elə bir dövrdə yaşayırıq ki,məktəbli də, cavan da, yaşlı da, hətta bağça uşaqları da radio, televiziya, mobil telefonlar, sosial şəbəkələr vasitəsilə nəinki ölkəmizdə, hətta dünyada baş verən hadisələr və yeniliklərlə tanış olur, məlumatlanırlar. Hamı bilir və müxtəlif mötəbər yarışların şahidi olurlar ki, respublikamızda idmana xüsusi fikir verilir və bu məqsədlə möhtəşəm idman kompleksləri və saraylrı tlklilr. Əlbəttə bunlar çox yaxşıdır. Amma eyni zamanda elmə, təhsilə, səhiyyəyə, vətəndaşların maddii rifah halının yüksıldilməsinə diqqət ayrılsaydı daha yaxı olardı. Odur ki, Xalidə Hicran deyir:

Söz,sənət dəyərini bilsə əgər hökmdar,
O ölkədə mütləqa, çoxalacaq sənətkar.

***
Millətin başında olmsa güclü hökmdar,
Hər kəs eşqə düşər ki, olsun hökmdar.