“Hikmət xəzinəsi” kitablarında sevgi, məhəbbət haqqında kifayət qədər şeirlər verilmişdir. Bir- birindən tamamilə fərqli olan bu şeirlər öz poetik xüsusiyyətlərinə, deyim tərzinə, məna və mahiyyətinə görə bir-birini təkrar etməyən , bir-birinə bənzəməyən səciyyəvi nümunələrdir. Xalidə xanımın hər bir məsələyə, hər bir hadisəyə öz fərqli baxışı və münasibəti olduğu kimi sevgi haqqında da maraqlı fikirləri var. “ Sevgi var gətirər” şeirinə nəzər salaq:

Sevgilər məsumdur bakirə qız tək,
Onu qorumasan bir gün itəcək.

***
Sevgiylə dünyaya baxsan əgər sən,
Dünyanı bir cənnət kimi görərsən.

***
Sevgi etməsəydi insanı gözəl,
Tapmazdın gəzdiyin cahanı gözəl.

***
Olsaydı dünyada sevgisiz həyat,
Onda heç olmazdı səma, kainat.

***
Sevgi bir sirrdir ki, mənşəyi gizli,
Gizli gələr, gizli gedər, yox olar gizli.

İlk baxışda adı görünən bu şeir çox güclüdür, lap çox. Şair burda çox böyük və ciddi məsələlərə toxunub. Yalnız onun “Sevgilər məsumdur bakirə qıztək “ misrasının açılması sevgi haqqında yazılan ən böyük əsərlərə bərabərdir. Və ümumiyyətlə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Xalidə Hcran sevgi məsələsində, sevginin fəlsəfi mahiyyəti və anlamı məsələsində Eynşteynlə eyni fikir daşıyıcısıdır. Yaradılışla bağlı sevginin rolu, həyatın, dünyanın sevgi üzərində qurulması anlamı bir məntıqə gəlinir. Şair deyir ki, əgər sevgi olmasa, onda kainat da, səma da olmaz. Eynşteyn isə iddia edir ki, dünya sevgi üzərində yaranıb. O, sevimli qızı Lesser Eynşteynə yazdığı məktubda deyir : “ Son dərəcə güclü bir qüvvə var ki, elm indiyə qədər bu qüvvə üçün rəsmi açıqlama tapa bilməyib. Bu, bütün digərlərini də daxil edən qüvvədir, hətta kainatda işləyən bütün fenomenlərin arxasındadır. Biz isə hələ də onu tam dərk edə bilməmişik. Bu kainatı idarə edən qüvvənin adı sevgidir”. Xalidə Hicran isə yazır:

Sevgi etməsəydi insanı gözəl,
Tapmazdın gəzsəydin, cahanı gözəl.

Şair burda onu demək istəyir ki sevgi insanda elə gözəl ali hisslər yaradır və xoş duyğular bəxş edir ki, insan yalniz gözəllikləri görür, hər şey ona gözəl görünür, cəmiyyət də, tabiət də... Və nəhayət, istər-istəməz insan həyatın sevgi üzərində qurulduğu anlamına gəlir. Eynşteyn qızına yazdığı məktubda davam edərk yazır : “ Sevgi onu verən və qəbul edən insanı aydınlaşdıran işıqdır. Sevgi cazibə qüvvəsidir, çünki bəzi insanların digərlərinə doğru cəzb olunmasına nail olur. Sevgi gücdür, çünki sahib olduğumuz ən yaxşı sevgi çoxaldır və bəşəriyyətin cahilliyində yox olmasına yol açır. Sevgi üçün yaşayırıq və ölürük. Çünki elə sevginin özü Tanrıdır, Tanrının özü də sevgidir”.

Xalidə xanım bu şeirində ikinci daha ciddi bir məsələyə toxunub. Bu da ezoterika və ezoterizmlə bağlıdır. Bildiyimiz kimi ezoterizmin əsas ideyası kainat, insan və yaradılışdır. O gizli, sirli, şifrələnmiş həqiqətlərin və qanunların vahidliyinin sirrini daşıyan həyatın, kainatın həqiqi mahiyyətini özündə əks etdirən bilgidir. Daha da aydın olsun deyə qeyd edim ki, ezoterik reallıq ruhi və vital reallıqdır. Ezoterik həqiqət , hər şeydən əvvəl , insanın özünə ünvanlanıb, yalnız özündən keçəndən sonra o zahiri aləmə yayılır. Ezoterizmə həm də insan təfəkkürünün və dünyagörüşünün alternativ forması kimi də baxmaq olar. Mən bütün bunları ona görə deyir və qismən də olsa izah edirəm ki, Xalidə Hicran

Sevgi bir sirdir ki, mənşəyi gizli,
Gizli gələr, gedər, yox olar gizli.

dəməklə çox dərin və gizli məna kəsb edən görünən və görünməyənlər, dərk olunan və olunmayanlara uyğun olaraq rasionl və irrasional idrak məsələsini özündə əks etdirir. Bu çox ciddi bir məsələ olub araşdırma tələb etdiyindən mətləbdən yayınmayaq. Odur ki, Albert Eynşteyn qızına yazdığı məktubun sonunda deyir : “ Əziz Lesser, bu kainat enerji qəbul etməyi və verməyi öyrəndiyimiz zaman , sevginin her şeyi fəth etdiyini, hər şeyin öhdəsindən gələ bildiyini təstiqləmək məcburiyyətində qalacayıq, Çünki sevgi elə həyatın özüdür”.

Ola bilər ki, ezoterizm və ezoterik bilgilər haqqında informasiyası olmayan və ya az bilgiyə malik olan oxucularımız bizim fikirlərimizlə razılaşmasın. Amma həmin oxucularımız Eynşteyni inkar edə bilməzlər. Onu da deyim ki, Xalidə Hicran bu məsələdə, yəni ezoterizmin fəlsəfi və praktik aspektdə baxışlarına görə Nizami, Nəsimi, Mövlanə və.s. kimi klassik dahilərlə bir sırada dayanmaq haqqını qazanır.Mən bu fikirlərimi deməklə heç də ehtiyat etmirəm , çünki Xalidə Hicran sözün həqiqi mənasında bu şeirindəki ezoterik baxışları ilə bu səviyyəyə qədər ucalmışdır. Bunu bilmək üçün sadəcə yuxarıda misal gətirdiyimiz iki misranı diqqətlə oxumq və oxuyub düşünmək lazımdır.

“Sevgi var gətirər” şeiri uzundur və düşünürəm ki, bunu kitabda oxumaq daha yaxı və faydalı olar. Amma yenə də bir iki misal gətirirəm:

Sevgidir canlıda qəlbin açarı,
Bağlama üzünə sən o qapıları.

***
Səndən sevgi görsə qapında köpək,
Nə qədər ac olsa yenə dözəcık.

***
Kin- küdrət yaşasa əgər bir insan,
Sevgisiz qalacaq uzaqda duran.

***
Ya Rəbbim, nədir bu qəribə hisslər?
Sevən urəyi hisslər didib yeyərlər

Fikrimcə, burda hər şey aydındır. Nəyisə izah etməyə ehtiyac yoxdur. O ki, qaldı sualın cavabına, yaxşı olar ki, bunu oxucularımızın özləri düşünüb tapsınlar. “ Bu nə qəribə hissdir ki, sevən ürəyi didib parçalayır ?” Doğrudan da maraqlı sualdır. Bu nə qüvvədir? Bu qüvvə nədən yaranır, nədən qaynaqlanır ? İnsan düşündükcə düşünür...

“Hikmət xəzinəsi”ni oxuyub dərinlərə getdikcə o fikrimizi bir daha təsdiqləyirik ki, Xalidə Hicran sözün həqiqi mənasında, fikir, düşüncə, mənəviyyat şairidir, fəlsəfi şairdir. O, bəzən elə məsələlərə toxunur, elə məsələlərə yol açır ki, insan oxuduqca dünya haqqında, təbiət və kainat haqqında, yaradılış haqqında nüəyyən təsəvvürlərə malik olur. Amma təbii ki, insan ağlının, insan zəkasının və insan dərkinin bir həddi var.O həddən o tərəfə insan dərk etmək gücündə deyil. Yəni dünyanı, kainatı təsəvvür etdiyimiz qədər dərk dirik. O tərəf isə bayaq dediyimiz kimi esoterik biliklər sisteminə aiddir. Yəni kosmosun gizli qüvvələri ilə təmas, kosmik inkişafı özündə əks etdirən bilikər və.s. Xalidə Hicran “ Mən könüləm, könül mən” çox incəliklə məhz bu məsələlərə eyham vurur:

Könül nədir, ya Rəbbim, mən könüləm, könül mən?
Hər ikisi məndədir, öz könlümə mələyəm.

***
Yazıqlar olsun ona, könlündə yoxdur rəhim,
Rəhimsiz bir insanla mən nəcə kəlmə kəsim ?

***
Fələk, göydə kəhkəşan var,yanar lampatək ay-ulduz,
Yoxsa nişan ver mələyə, söylə mənə, sən qorxusuz.

***
Yoxdur elə şey, ey insan , insan üçün olan nişan,
Sən istəsən, o verər, təkcə şukran olmalısan.

Əvvala onu deyim ki, Xalidə Hicran yaradıcılığının ən seciyyəvi cəhətlərindən biri də fikir, düçüncə ilə yanaşı insan mənəviyyatına, insan əxlaqına ən yüksək səviyyədə yer verilməsi və geniş şəkildə tərənnüm edilməsidir. Əgər böyük Nəsimi “ Mən haqqam, haqq məndədir” deyirdisə, Xalidə Hicran “ Könül nədir, ya Rəbbim, mən könüləm, könül mən, elə her ikisi mənəm” deyir. Sonra da “ Rəhmsiz bir insanla mən necə kəlmə kəsim?” deyə sual edir. Bu düşüncə ilə Xalidə xanım mənəvi dəyərlərin ən yüksək zirvəsinə ucalır. Rəhm hissi yalnız insana aiddir və şair burda insanları yüksək mənəvi zənginliyə çağırır.Oxucularına demək istəyir ki, insan öz istəklərinə yalnız halallığı,daxili və mənəvi zəngimliyi, gözəlliyi ilə çata bilər.

Şeirdə ən çox diqqət çəkən birinci və səkkizinci misralardır. Əvvala, görək çoxdan işlətmədiyimiz və ya az işlətdiyimiz bu “ Fələk “ sözünün əsil mənası nədir? Təbii ki, bunu çoxumuz bilirik, amma düşünürəm ki, oxucularımız arasında bilməyənlərimiz də ola bilər. “Fələk” sözu bir çox mənlarda işlədilir. Əsasən göy, səma, dünya. aləm, tale, bəxt, şans və.s. işlədilir. Bildiyimiz kimi “ Quran Kərim” də “ Fələk və nas” surəsi var və istənilən oxucu daha çox bilgi əldə etmək üçün açıb oxuya bilər. Unudulmaq üzrə olan bu sözü yadımıza saldığına görə Xalidə xanıma çox böyük təşkəkür edirəm. İndi isə keçək əsas məsələyə.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi şair burda kainatla, kosmosla, ordakı gizli qüvvələrlə bağlı bu və ya digər şəkildə ehyamla danışır. Bu düşündürücü, sual şəklində qoyulan məsələlər zaman- zaman bütün insanların marağına səbəb olmuşdur. Amma heç vaxt bu cür sualların cavabları tapılmamışdır. Yadplanetlilər və Uçan Naməıum Obyektlər haqqında kifayət qədər araşdırılıb yazılsa da , amma konkret olaraq bir elmi nətlcəyə gələ blməmişlər. Və yaxud da hansısa bir bilgiyə nail olunmuşdursa da , bəşəriyyət üçün açıqlanmamışdır.

Xalidə Hicranın bir fəlsəfi şair olarq toxunduğu məsələlər məhz ezoterizmin praktik aspektdə görünən və görünməyənlərin, ağılla dərk olunan və olunmayanların tabe olduqlrı vahd qanunların təcəssüm üsulları ilə məşğul olduğu məsələlərdir. Yəni Xalidə Hicranı bir şair olaraq narahat edən, düşündürən sualların cavabları heç də asan deyil.

Burda ikinci bir məsələ də var. Bu da şairin fəlsəfi və astronomik düşüncələrindən başqa poetik duyumudur. Göydə, kəhkaşanda sayrışan ulduzların lampa, çıraq kimi yanması hansısa bir mələyin nlşanı olduğu anlamına gəlinməsidir. Amma bununla yanaşı Xalidə xanım onu da çox gözəl bilir ki, yaradılışda Ulu Tanrı mələklərə şəhvət verməmişdir. Bu, yalnız insanlara və heyvanlara xasdır. Məhz böyük Yaradanın insanlara olan sevgisinin nəticəsidir ki, bu iki canlılar arasında isə yalnız insanlara ağıl vermişdir. Bəs onda nə üçün şair sualı bu şəkildə qoymuşdur? Mənə elə gəlir ki, Xalidə xanım ezoterizmin ümumi ideyaslnda göstərildiyi kimi kainat, insan və yaradılışla bağlı gizli informsiyaların xüsusi daşıyıcıları olduğunu nəzərə alaraq və ezoterik (daxili) , ekzoterik ( xarici ) ötürülən informasiyalar çox məhdud sayda insanlara ötürülməsi qanunlarına əməl edərək bu cür yazmışdır.

Yoxdur elə şey, ey insan, insan üçün olur nişan,
Sən də istesən, o, verər, təkcə şukran olmalisan.

“Şukran” ərəb sözüdür, mənsı “ Sağ ol” deməkdir. Amma yerindən və işlədilmə tərzindən asılı olaraq bir çox mənalarda işlənə bilər. Məsələn, burda “ Şukran olmalısan” ifadəsi çox böyük mənalar ifdə edir ki, bu da insan əxlaqı, insan mənəviyytı və digər insani dəyərlərlə bağlıdır. Şair bura “ Şukran “ sözünü təsadüfən işlətməyib, onu başqa sğzlə də əvəz etmək olardı. Amma, əlbəttə, bu effekti, bu dərəcədə geniş anlamlı şəkildə verə bilməzdi. Burda bir məsələ də var. “ Quran Kərim “ ərəb dilidə nazil olduğundan “ Şukran “ sözü ona yönəlik öz konkret mənasından çıxıb daha geniş, daha əhəmiyyətli, daha dolğun və anlamlı şəkil almışdir. Xalidə Hicran yeri gələndə sözü elə məharətlə, elə ustalıqla işlədib onu mənalandırır ki, oxucu şairin nə demək istədiyini başa düşmək üçün fikirləşir, dərin xəyala, düşüncələrə dalır. Məsələn, “ təkcə şukran olmalısan” ifadəsi nə deməkdir, o hansı mənaları ifadə edir ? Yəni sən necə olmalısan ki, böyük Yaradan istədiyini versin? Bunlar olduqca düşündürücüdür və buna görə də şair oxucuları qarşısında gemiş üfüqlər açır.